نونگاشت «از من تا خدا»؛ بازنگری در رویکرد آموزش دینی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، تغییر در محتوای آموزش دینی دوره اول متوسطه، تلاشی برای عبور از آموزش مبتنی بر انتقال مفاهیم و محفوظات به سوی تربیتی است که ایمان را با تجربه، احساس، اندیشه و زندگی دانش آموز پیوند می دهد. این رویکرد در قالب بسته های تربیت و یادگیری نونگاشت «از من تا خدا» و با پشتوانه مطالعات تخصصی، گفت و گو با صاحب نظران، طراحی محتوایی، اجرای آزمایشی و اصلاح مستمر شکل گرفته است؛ فرایندی که اکنون با اجرای سراسری پایه هفتم و توسعه اجرای کتاب های پایه هشتم در 15 استان و پایه نهم در 7 استان، وارد مرحله تازه ای شده است.

تربیت دینی در مدرسه، زمانی می تواند به اهداف خود نزدیک شود که از محدوده انتقال اطلاعات و آموزش مجموعه ای از مفاهیم فراتر برود و در شکل گیری نگرش، باور، انتخاب و رفتار دانش آموزان نقش آفرینی کند. این ضرورت، زمینه ساز بازنگری در رویکرد آموزش دینی دوره اول متوسطه و طراحی مجموعه ای تازه با عنوان «از من تا خدا» شده است؛ مجموعه ای که تلاش دارد میان آموزه های دینی و جهان ذهنی، عاطفی و تجربه زیسته دانش آموزان ارتباطی عمیق تر برقرار کند.

در رویکرد پیش بینی شده برای این مجموعه، صرف آشنایی دانش آموز با مفاهیم و توانایی بازگو کردن مطالب، معیار کافی برای تحقق تربیت دینی نیست؛ بلکه مهم آن است که این مفاهیم در ذهن و قلب او جای بگیرند، با مسائل و دغدغه های زندگی اش ارتباط پیدا کنند و بتوانند در موقعیت های مختلف زندگی، مبنایی برای انتخاب و عمل باشند.

بر همین اساس، «از من تا خدا» صرفاً با هدف تغییر محتوای یک کتاب درسی طراحی نشده است؛ بلکه تغییر در نگاه به آموزش دینی، شیوه ارائه مفاهیم، نوع ارتباط با دانش آموز و جایگاه معلم در فرایند تربیت را دنبال می کند. در این نگاه، آموزش دینی از قالب یک درس صرف خارج می شود و به فرایندی نزدیک تر به زندگی و نیاز های واقعی دانش آموزان تبدیل می شود.

از بازنگری در نگاه تربیتی تا شکل گیری یک مسیر تازه در تألیف

تفاوت میان نظام معرفتی و فرایند تربیتی اهمیت ویژه ای دارد. اگرچه استقرار مبانی صحیح در ذهن دانش آموز ضروری است، اما تربیت صرفاً با انتقال مجموعه ای از معارف تحقق پیدا نمی کند. محتوا، روش آموزش، موقعیت های تربیتی و زندگی واقعی دانش آموز باید در ارتباط با یکدیگر قرار گیرند تا زمینه اثرگذاری آموزه ها فراهم شود.

بر همین مبنا، در طراحی مجموعه «از من تا خدا» رویکردی متفاوت و ایمان محور مورد توجه قرار گرفته است؛ رویکردی که بر تجربه و نگاه فطری، موضوعات متناسب با نیاز های دانش آموزان و ایجاد ارتباط میان مفاهیم دینی و زندگی آنان تکیه دارد.

معلم؛ محور پیوند محتوای آموزشی با زندگی دانش آموز

در مجموعه «از من تا خدا»، تغییر رویکرد تربیتی تنها به محتوای کتاب محدود نیست و شیوه تدریس و نقش معلم نیز جایگاهی اساسی دارد. در واقع، اگر قرار است مفاهیم دینی از سطح اطلاعات و محفوظات فراتر بروند و در باور و رفتار دانش آموزان اثرگذار باشند، معلم باید بتواند زمینه این ارتباط را در فضای کلاس درس فراهم کند.

در طراحی این مجموعه، سه تحول اساسی مورد توجه قرار گرفته است: نخست، تغییر رویکرد از آموزش صرف به تربیت؛ دوم، حرکت از حفظ کردن مطالب به سمت فهم و ارتباط و سوم، توجه ویژه به نقش معلم در فرایند تربیتی.

بر این اساس، دانش آموز باید بتواند با مفاهیم دینی از نظر ذهنی، قلبی و حسی ارتباط برقرار کند. حتی اگر نتواند همه مطالب را به صورت محفوظ بازگو کند، اما بتواند معنای آنها را درک کند و ارتباطشان را با زندگی خود دریابد، زمینه مهمی برای تحقق هدف تربیتی فراهم شده است.

این نگاه با توجه به تغییرات گسترده در شیوه ارتباط نسل جدید با جهان پیرامون اهمیت بیشتری پیدا می کند. گسترش ابزار های ارتباطی، شبکه های اجتماعی و فضای مجازی، تجربه و شیوه ارتباط دانش آموزان با محیط اطراف را تغییر داده است؛ ازاین رو، ارتباط تربیتی نیز باید متناسب با این اقتضائات مورد توجه قرار گیرد.

در این میان، ارتباط مستقیم و چهره به چهره معلم و دانش آموز همچنان یکی از ظرفیت های مهم تربیتی مدرسه به شمار می رود. معلم فرصت ارتباط مستمر با دانش آموز را در اختیار دارد و می تواند از این فرصت برای ایجاد ارتباطی مؤثر میان مفاهیم دینی و مسائل واقعی زندگی او بهره بگیرد.

به همین دلیل، آموزش و توانمندسازی معلمان و مدرسان استانی، بخش جدایی ناپذیر از اجرای این برنامه محسوب می شود. در دوره آموزش تأمین مدرس بسته تربیت و یادگیری نونگاشت «از من تا خدا» پایه هفتم، علاوه بر بررسی مبانی و رویکرد برنامه، تحلیل درس به درس کتاب، روش های تدریس و شیوه های ارزشیابی نیز مورد توجه قرار گرفته است.

در این فرایند، راهبران استانی صرفاً مسئول انتقال محتوای کتاب نیستند؛ بلکه باید بتوانند مبانی و اهداف برنامه را برای معلمان تبیین کنند، در مسیر اجرای آن به مدارس مشاوره دهند، تجربه های آموزشی را توسعه دهند و زمینه ارزیابی و اصلاح مستمر برنامه را فراهم آورند.

تغییر نگرش دبیران نسبت به مبانی تربیت دینی نیز یکی از پیش شرط های اساسی موفقیت این رویکرد است؛ زیرا آشنایی با محتوای ظاهری کتاب، بدون درک فلسفه و اهداف تربیتی آن، نمی تواند به تحقق کامل برنامه منجر شود.

توسعه مجموعه در سه پایه؛ از اجرای آزمایشی تا استقرار در دوره اول متوسطه

مجموعه «از من تا خدا» پس از طی مراحل طراحی، تألیف، بررسی تخصصی، اجرای آزمایشی و اصلاح، اکنون وارد مرحله توسعه در دوره اول متوسطه شده است.

اکنون از من تا خدا پایه هفتم به صورت سراسری در فرایند آموزش قرار گرفته است. همزمان با توسعه اجرای پایه هفتم، تألیف و آماده سازی کتاب های پایه هشتم و نهم نیز دنبال شده و اجرای این دو پایه به صورت مرحله ای در استان های کشور آغاز شده است؛ به گونه ای که کتاب پایه هشتم در 15 استان و کتاب پایه نهم در 7 استان در حال اجراست.

این شیوه توسعه تدریجی، امکان بررسی و دریافت تجربه های اجرایی در پایه های مختلف را فراهم می کند و زمینه لازم برای شناخت بهتر اقتضائات آموزشی و تربیتی هر پایه را در اختیار برنامه ریزان قرار می دهد.

در این مسیر، تکمیل محتوای آموزشی، آموزش و همراهی معلمان، دریافت بازخورد های مدارس و استمرار ارتباط میان راهبران، گروه تألیف و دبیرخانه، از عناصر مهم اجرای اثربخش برنامه به شمار می روند.

مجموعه «از من تا خدا» را می توان تلاشی برای نزدیک تر کردن تربیت دینی به هدف اصلی خود، یعنی شکل گیری باور و ارتباط معنادار دانش آموز با آموزه های دینی دانست؛ تلاشی که از بازنگری در نگاه به تربیت دینی آغاز شده، با پشتوانه علمی و مشارکت گروه های تخصصی شکل گرفته و از طریق تجربه واقعی مدارس و بازخورد معلمان و دانش آموزان در مسیر اصلاح و تکمیل قرار گرفته است.

آنچه این تغییر را از جابه جایی یا بازنویسی ساده محتوای یک کتاب درسی متمایز می کند، توجه همزمان به سه ضلع اساسی تربیت دینی است: محتوایی که با نیاز ها و تجربه های دانش آموز ارتباط برقرار کند، معلمی که بتواند این ارتباط را در فضای مدرسه شکل دهد و برنامه ای که با ارزیابی مستمر، امکان اصلاح و ارتقای خود را داشته باشد.

بر این اساس، هدف نهایی «از من تا خدا» صرفاً آموختن درباره دین نیست؛ بلکه فراهم کردن زمینه ای است تا دانش آموز بتواند مفاهیم دینی را بفهمد، با آنها ارتباط برقرار کند و حضورشان را در زندگی خود تجربه کند.